NGHIÊN CỨU MÔI TRƯỜNG MIỀN NÚI VIỆT NAM

miennui.wordpress.com

Tổ chức quản lý lưu vực sông ở Việt Nam “Quyền lực và thách thức”

Nhóm biên soạn: TS. Đào Trọng Tứ, Nguyễn Việt Dũng, Nguyễn Hải Vân

Mở đầu

Tài nguyên nước (TNN) trên các lưu vực có vai trò đặc biệt quan trọng đối với phát triển kinh tế xã hội, bảo đảm an ninh lương thực, sinh kế, bảo vệ môi trường, ổn định chính trị và an ninh quốc phòng của từng quốc gia và khu vực. Nhận định này đã được thừa nhận rộng rãi, dựa trên những trải nghiệm trong quá khứ và hiện tại của nhiều quốc gia trên thế giới về quản lý lưu vực và tài nguyên nước. Và đó cũng chính là thách thức của các Chính phủ để duy trì giá trị của các lưu vực vì sự phát triển bền vững trong tương lai.

Việt Nam có hơn 2.370 con sông có chiều dài từ 10km trở lên, trong đó có 109 sông chính [Bộ TN-MT, 2010]. Tổng diện tích các lưu vực sông là 1.167.000 km2, trong đó, phần lưu vực nằm ngoài lãnh thổ chiếm khoảng 72%. Nếu phân chia theo quy mô, Việt Nam có 13 con sông có diện tích lưu vực lớn hơn 10.000 km2, bao gồm 9 sông chính (sông Hồng, Thái Bình, Bằng Giang – Kỳ Cùng, Mã, Cả, Vu Gia – Thu Bồn, Ba, Đồng Nai và Cửu Long) và 4 sông nhánh lớn (sông Đà, Lô, Sê San và Srêpok). Phần lớn (10/13) các sông lớn ở Việt Nam có lưu vực liên quốc gia với Trung Quốc, Lào hoặc Campuchia với phần diện tích lưu vực ở ngoài biên giới Việt Nam lớn gấp 3,3 lần diện tích lưu vực trong nước.

Các sông nội địa còn lại đều là sông liên tỉnh, có lưu vực bao phủ trên địa bàn hai tỉnh trở lên. Chính vì vậy, tổng lượng nước mặt của các lưu vực sông trên lãnh thổ Việt Nam khoảng 830-840 tỷ m3/năm, nhưng chỉ có khoảng 310-315 tỷ m3 (37%) là nước nội sinh, còn 520-525 tỷ m3 (63%) là nước chảy từ các nước láng giềng vào lãnh thổ Việt Nam [Bộ TN-MT, 2006].

Với dân số gần 87 triệu người, tổng lượng nước bình quân đầu người theo năm ở Việt Nam đạt khoảng 9.560m3/người, mức này vẫn thấp hơn chuẩn 10.000 m3/người/năm để xem là quốc gia có TTN ở mức trung bình theo quan điểm của Hiệp hội Nước Quốc tế  (IWRA). Như vậy, Việt Nam không phải là quốc  gia có nguồn nước dồi dào. Mặt khác, chỉ số tổng lượng nước bình quân đầu người năm cũng sẽ giảm dần theo thời gian nếu dân số tiếp tục tăng lên. Đến năm 2025, nếu dân số Việt Nam dự kiến đạt 100 triệu người thì tổng lượng nước bình quân đầu người theo năm chỉ còn xấp xỉ 8.000m3. Nếu tính theo lượng nước nội sinh thì Việt Nam hiện mới đạt khoảng 4.000m3/người/năm, và đến năm 2025 có thể bị giảm xuống còn 3.100m3. Đặc biệt, trong trường hợp các quốc gia thượng nguồn không có sự chia sẻ công bằng và sử dụng hợp lý nguồn nước trên các dòng sông liên quốc gia, thì Việt Nam chắc chắn sẽ phải đối mặt với nguy cơ khan hiếm nước, và có khả năng sẽ xảy ra khủng hoảng nước, đe dọa đến sự phát triển ổn định về kinh tế, xã hội và an ninh lương thực. TNN trên các lưu vực sông ở Việt Nam đang bị suy

giảm và suy thoái nghiêm trọng do nhu cầu dùng nước tăng cao trong sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, nuôi trồng thuỷ sản, thuỷ điện, làng nghề.Nhiều nguồn nước mặt ngày càng trở nên ô nhiễm trầm trọng bởi nước thải, chất thải từ khu vực dân cư và sản xuất công nghiệp xả trái phép xuống sông khi cơ quan chức năng không thể kiểm soát, ngăn chặn được hiệu quả. Trường hợp Công ty TNHH Vedan gây ô nhiễm sông Thị Vải (Đồng Nai) liên tục trong nhiều năm và phải đền bù thiệt hại cho hàng ngàn hộ dân là dẫn chứng điển hình. Nghiêm trọng hơn, các hệ sinh thái rừng tự nhiên duy trì nguồn sinh thuỷ từ thượng nguồn các lưu vực cũng bị suy giảm trên diện rộng do nạn phá rừng, canh tác công-nông nghiệp, khai

khoáng và xây dựng cơ sở hạ tầng. Biến đổi khí hậu cũng đang bộc lộ là mối đe doạ làm sụt giảm TNN trên các lưu vực sông.  Trước các thách thức về quản lý sử dụng và phát triển bền vững TNN, sau khi Quốc hội Việt Nam ban hành Luật Tài nguyên nước (1998), Việt Nam đã bắt đầu tiếp cận quản lý tổng hợp TNN theo lưu vực sông. Theo đó, 08 Ban quản lý quy hoạch lưu vực sông  (BQLQHLVS) trực thuộc Bộ NN-PTNT đã được thành lập là sông Hồng-Thái Bình, Cầu, Nhuệ-Đáy, Cả, Vu GiaThu Bồn, Đồng Nai, Srêpok và sông Cửu Long. Từ năm 2002, Chính phủ Việt Nam đã cơ cấu lại  ngành nước và chuyển chức năng quản lý nhà nước về TNN từ Bộ NN-PTNT sang Bộ TN-MT, và sau đó trách nhiệm quản lý lưu vực sông cũng được chuyển giao cho Bộ TNMT. Trước những thách thức về suy thoái môi trường các dòng sông liên tỉnh, Bộ này đã tham mưu cho Chính phủ thành lập các Ủy ban bảo vệ môi trường lưu vực sông (UBBVMTLVS) cho sông Cầu (2007), sông Đồng Nai (2008) và sông Nhuệ-Đáy (2009), cùng tồn tại song hành với tổ chức BQLQHLVS do Bộ NN-PTNT quản lý. Mô hình tổ chức lưu vực sông sẽ thay đổi khi Chính phủ ban hành Nghị định 120/2008/NĐ-CP ngày 01/12/2008 về quản lý lưu vực sông, theo đó các Uỷ ban lưu vực sông (UBLVS) – một hình thức tổ chức lưu vực sông mới sẽ được hình thành, như là một bước tiến về hoàn thiện thể chế và pháp lý cho quản lý tổng hợp TNN theo lưu vực sông ở Việt Nam.

Theo Nghị định này, UBLVS có chức năng giám sát, điều phối hoạt động của các bộ, ngành, địa phương liên quan để thực hiện quy hoạch lưu vực sông, đề xuất ban hành các chính sách, kiến nghị về các giải pháp bảo vệ môi trường nước, khai thác, sử dụng và phát triển tài nguyên nước, phòng, chống và giảm thiểu tác hại do nước gây ra trên lưu vực sông. Tuy nhiên, câu hỏi về liệu UBLVS có phải là một cơ cấu hợp lý, có quyền lực thực sự để có thể vượt qua các thách thức, hoạt động hiệu quả theo mục tiêu quản lý tổng hợp TNN trên các lưu vực sông trong bối cảnh và xu hướng phát triển kinh tế, xã hội và môi trường của Việt Nam hay không thì vẫn còn bỏ ngỏ. Báo cáo này sẽ bàn luận thắc mắc đó nhằm tạo ra thêm nguồn tham khảo cho quá trình tham vấn và thế chế hoá chính sách và pháp luật về quản lý lưu vực sông ở Việt Nam.

Xem file chi tiết

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: